Doe eens iets over dat je 21 jaar geleden deed. Gewoon, iets van toen opnieuw doen. Dat advies gaf actrice Tilda Swinton zaterdagmiddag aan het publiek in de filmzaal van het Weense Künstlerhaus. Swinton is in Wenen vanwege de première van de film The invisible frame waarin ze zelf een fietstocht langs de Berlijnse muur overdoet.
In 1988 maakte Swinton Cycling the frame, een half uur durende slow-kunstfilm waarin ze als jonge actrice op de fiets langs de randen van het haar bekende Berlijn toert. Vertrek- en eindpunt: de Brandenburgerpoort.
Speciaal voor de Viennale werd de eerdere fietsfilm vooraf aan de premièrefilm getoond. Een mysterieuze vrouw met lange rossige haren, zomerse rok en zonnebril fietst verwonderd langs een eindeloze kolos van beton. In een voice-over verwoordt ze haar indrukken. Ze komt door woonwijken, langs industrieterreinen en trekt door een bos- en rivierengebied net buiten de stad. De vaart zit erin. Ze doorkruist een hier en daar nogal absurd landschap van dingen, dieren en mensen. Waarschuwingsborden bij de Franse, Engelse en Amerikaanse zone. Vogels fluiten in het struikgewas. Bij een rustplaats aan een meer voert ze gretige visjes brood. Midden in het water ligt een grens. Ze passeert afgeschermde zandvlaktes. Wachttorens. Ze zwaait naar niemandsland.
Twintig jaar na de val van de muur is er van de betonnen lijn die West-Berlijn omringde nagenoeg niets meer over, ondervindt de inmiddels 49-jarige Oscar-winnares in de vervolg-roadmovie The invisible frame, opgenomen in juni 2009. Ook dit keer geen rol, maar alleen een free ride waarin de actrice als ‘zichzelf’ intuïtief de 160 kilometer lange tocht per fiets onderneemt.
Spontaniteit was het uitgangspunt, regisseuse Cynthia Beatt vroeg haar slechts te reageren op wat ze zag.
“Het is een raar soort meditatie als je zo vrij onderweg bent met je fiets, ik zie het als chewing your brain“, stelt Swinton na de filmpremière voor een overvolle zaal in het Künstlerhaus in Wenen. Het opnieuw fietsen van de route van 1988 raakte haar ook persoonlijk. “Dat was ook onderdeel van het project.”
Waar de jonge actrice nog wat schuchter rondfietst door wat ze achteraf a strange mythical landscape noemt, roetsjt de kortgeknipte hoogblonde veertiger van nu speels en zelfbewust door de film heen. Even lekker gillen bij een tunneltje, boogschieten met een jochie in het bos en een hikkend lachje achter haar hand als ze sjans heeft van een langharige man op een vouwfiets.
“Het was een verbazingwekkende tocht, en ook een gigantisch effectieve tocht”, vertrouwt Swinton het publiek toe.
Het Viennale-publiek was massaal toegestroomd in de Künstlerhauskino
“Ik raad echt iedereen aan iets te doen dat je 21 jaar geleden deed”, zegt ze. “Het is een kans voor jezelf. Ik keek niet uit naar verschillen of dingen die juist niet veranderd waren. Het fietsen was iets instinctiefs. Ik volgde iets dat niet zichtbaar was.” Dat de Berlijnse muur na 21 jaar niet meer aanwezig is, lijkt op veel momenten dan ook bijzaak. “Het onzichtbare is niet alleen van toepassing op de Muur, het slaat op veel meer dingen. Ik zocht naar iets en ik had echt geen idee wat het was.”
De commentaren sprak ze later pas in tijdens de montage in de studio. Het zijn gedichten van William Butler Yeats, Robert Louis Stevenson en poëtische teksten die ze zelf maakte. “Ik probeerde terug te halen wat ik dacht tijdens het fietsen. Het voelde als een droom, a revery on a bike.” Haar eigen tekst is een herhalend spel met met het woord ‘open’, aan het eind van de film, wanneer ze met haar fiets aan de hand voor zich uitkijkt bij de Brandenburgerpoort. “Ik wilde open zijn ten opzichte van alles om me heen”, besluit Swinton. “Het interessante zit ook in het verloop van tijd, 21 jaar verder, zo gaat de film in zekere zin ook over the invisible frame of life.”
The invisible frame is op 24 oktober in première gegaan tijdens de Viennale, het internationaal filmfestival in Wenen. Op 8 november gaat de film in Berlijn in première, ten tijde van de feestelijkheden rond de herdenking van de Val van de Muur en Die Wende in 1989.
Update! Beide films zijn nu ook, nog tot en met 28 februari 2010, te zien in het Persmuseum in Amsterdam. Zie ook het bericht Een nieuwe muur op Alexanderplatz en de site van het Persmuseum.