In een schitterende herfstzon staat op het Damrak om de paar meter een living statue op een verhoginkje. Een grijnzende joker, een gorilla met een zacht plastic gezicht en een bos zwart pluche haar, de man met de zeis himself, een zeeblauwe neptunus gemaakt van beschilderde schelpen en een of ander spook dat ik niet direct ergens van herken.
Ze staan er vaak, die figuren, maar zonder al te veel toeschouwers heeft de performance een vrijblijvendheid die zijn weerga niet kent. Volledig uitgedost, en maar wachten op publiek. In de houding voor de zoveelste oefening in onbeweeglijkheid. Als een stel verdwaalde carnavalsgangers die, nu ze er toch zijn, maar het standbeeld uit zijn gaan hangen. Wat ik me wel eens afvraag: waar kijken die gasten onder die maskers nou de hele tijd naar?
In de Warmoesstraat liep ik net langs het huis waar Joost van den Vondel ooit woonde. Met zijn beroemde tekst De wereld is een speeltoneel/Elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel schetste hij de verhouding van de mens ten opzichte van alles om hem heen. Op een doordeweekse middag tref je rondom de Dam moeiteloos de praktijk aan achter Vondels stelling. Maar ook andersom geldt natuurlijk: het toneel is als de wereld.
Of op z’n minst een illusie daarvan.
Het Amsterdams Historisch Museum toont de komende maanden een overzicht van het Nederlands theater sinds Aktie Tomaat eind jaren zestig.
Het is een mooi overzicht geworden, neergezet in een prettig decor met veel blank hout. Even krijg je de indruk het Persmuseum in te stappen, want de muren zijn volledig behangen met kranten. Oude krantenkoppen roepen de sfeer van de jaren zestig en zeventig op.
Het tijdsbeeld wordt aangevuld met filmopnames van theatervoorstellingen en video’s waarin acteurs herinneringen ophalen. Willem Nijholt en Ellen Vogel spreken op een groot scherm nog steeds vol verontwaardiging over die tomaten die ze naar hun kop kregen. De grootheden van toen hebben nog steeds dezelfde deftige status. Tomaatgooier Lien Heyting heeft ook haar rol niet gewisseld en vertelt over haar ‘heldendaad’ met een triomfantelijke blik.
Aktie Tomaat. Het gebeurde ergens in een verleden en de gegooide tomaten, als ze al gefilmd zijn, bestaan hoogstens voort in zwart-wit.
Hoe dan ook, het theater in Nederland is veranderd en, zo is de boodschap van de tentoonstelling, dat is een van de verworvenheden van Aktie Tomaat. De wereld en het toneel zijn dichter naar elkaar toe gekomen, luidt de conclusie.
Naast interessante historische beelden, bijvoorbeeld van het Werkteater, zijn er interviews over hoe het nu gaat in het theater.
Keurige heren uit de directie van Toneelgroep Amsterdam geven prijs dat ze hun eigen acteurs moesten overtuigen dat het goed was wat ze bedacht hadden, gewoon een paar loungebanken op het podium. Op een filmpje ziet de tentoonstellingsbezoeker keurige theatergangers keurig een broodje op eten op een keurig toneel. Iedereen en alles door elkaar heen. Toneelgroep-directeur Ivo van Hove glundert. ‘Dat was ook de bedoeling!’
De tentoonstelling is een lust voor het oog, vooral omdat overal iets te zien is. Is het niet een van de vele bezienswaardige filmfragmenten, er staan zelfs karakteristieke oude tv-toestellen, dan is het wel een leuke kop of reclametekst in een van die kranten op de muur.
Daarbij is telkens een paar minuten met je hoofd voor een teevee hangen een prima oefening voor het zappen voor de buis thuis.
Met een ‘kop vol theater’ loop ik een hele tijd later over de Dam weer terug naar huis. Er wordt een kermis opgebouwd. De levende standbeelden staan er nog steeds. Winkelend publiek schuift langs, het plein moet overgestoken worden. De winkelrijen sluiten helaas niet helemaal aan.
Een straatartiest doet zijn gitaarkoffer open en begint te zingen. Sitting at the dock of the bay, wasting time. Tussen het gezang klinkt gekletter van buizen. Komt van ergens boven. Hoog in de lucht werken steigerbouwers. Nog even en het paleis is zorgvuldig verstopt achter een enorm raster van ijzer.
Of iemand zijn cd wil kopen, roept de straatartiest. De prijs:only five euros. Dat hij ook iets wil eten, roept hij erachter aan. Hij kijkt er wat verontschuldigend bij. Een jonge vrouw wil haar portemonnee uit haar tas pakken. Wat, als. Drama tokkelt haar gemoed binnen. De zon prikt in haar ogen. Ze twijfelt. Dan loopt ze verder. Deze voorstelling slaat ze over.
De tentoonstelling Theater na Tomaat is nog tot en met 7 januari 2010 te zien in het Amsterdams Historisch Museum.